Dit antwoord is geschreven voor 2020. Benieuwd naar de nieuwste inzichten? Stel de vraag opnieuw via Stel je vraag.
In het kort
Onder hyperfocus wordt een intense vorm van mentale concentratie verstaan waarbij de aandacht is gefocust op een onderwerp of taak. Tijdens hyperfocus is iemand ongevoelig voor prikkels van buitenaf en heeft weinig of geen besef van tijd.
Adhd
Hyperfocus wordt vaak in verband gebracht met adhd/add. Mensen met adhd/add hebben moeite hun aandacht te reguleren, maar kunnen wel degelijk een langere periode zeer geconcentreerd met een taak bezig zijn, als deze taak hun belangstelling heeft. Dit zou samengaan met een tijdelijke verhoging van het dopamine-niveau in de hersenen. Kinderen met adhd hebben doorgaans een laag dopamine-niveau, waardoor ze moeite hebben hun aandacht bij een taak te houden.
Hoewel bovenstaande kenmerken van hyperfocus beschreven worden op veel internetsites over adhd, is er geen consensus over. Sommige deskundigen zijn van mening dat hyperfocus niet zozeer voorkomt bij kinderen met adhd/add, maar vooral bij begaafde of hoogbegaafde kinderen. Adhd wordt immers geassocieerd met problemen om de aandacht vast te houden. Toekomstig onderzoek moet hier uitsluitsel over geven. Hyperfocus is nog niet uitvoerig wetenschappelijk onderzocht.
Flow of perseveratie
Tegen hyperfocus kan op twee manieren worden aangekeken. In de eerste plaats als een positief aspect van adhd/add dat kan worden benut ter compensatie van de negatieve aspecten. Een begrip dat verwant is aan hyperfocus, is flow. Daarbij gaat het om grote betrokkenheid en inzet op een activiteit. Het begrip flow heeft een sterk positieve connotatie. Mensen die in een flow werken, gaan helemaal op in hun activiteit. Dit helpt hen om deze succesvol uit te voeren.
In de tweede plaats kan het gezien worden als een negatief aspect dat samenhangt met de minder goed ontwikkelde executieve functies bij kinderen met adhd. Hyperfocus kan ook worden gezien als een vorm van perseveratie. Kinderen met adhd hebben moeite om te switchen van de ene naar de andere taak en kunnen hun aandacht niet goed reguleren.
Executieve functies
Executieve functies zijn het vermogen om dingen te organiseren, te focussen en impulsen onder controle te houden. Wanneer de executieve functies goed ontwikkeld zijn, zijn kinderen beter in staat om zichzelf te reguleren en hun aandacht vast te houden.
Maar vastgehouden aandacht is niet hetzelfde als hyperfocus. Integendeel. Deze aandacht is gereguleerd. Hyperfocus daarentegen is iets wat je overkomt. Bij hyperfocus verlies je je in een taak. Er is wel concentratie, maar geen bewuste controle. In tegenstelling tot vastgehouden aandacht is hyperfocus moeilijker te sturen.
Tips om met hyperfocus om te gaan:
- Schrijf op bij welke bezigheden je tot hyperfocus komt: a) taken waarbij hyperfocus wenselijk is en b) taken waarbij hyperfocus juist niet wenselijk is.
- Plan de taken van type a) ruim in.
- Limiteer de tijd die beschikbaar is voor taken van type b).
- Zet een wekker om je zo nodig los te maken van de taak waarmee je bezig bent.
Digitaal lesmateriaal
Digitale lesmaterialen kunnen een positieve uitwerking hebben op de executieve functies. Programma’s waar game-elementen zijn toegevoegd (dat noemen we gamification) kunnen leiden tot het langer vasthouden van aandacht, verhoging van de concentratie en minder impulsiviteit. En het geven van beloningen leiden tot volhouden van taakgedrag. Effecten op leerprestaties zijn echter niet aangetoond. Zie ook een andere vraag van de Kennisrotonde over quizvragen.
Een digitaal programma dat een positief effect heeft op executieve functies is Braingame Brian. Het richt zich specifiek op training van het werkgeheugen, het remmen van gedrag en cognitieve flexibiliteit. Het programma is adaptief: de moeilijkheidsgraad past zich aan op basis van de prestaties van de leerling. Het programma leidt tot positieve effecten, zoals significant minder aandachtsproblemen, minder hyperactiviteit en minder impulsiviteit.
Sommige digitale leermiddelen zijn vooral effectief voor jonge kinderen met een minder efficiënte dopamine-huishouding – een kenmerk van adhd. Digitale prentenboeken bevorderen de concentratie van deze kinderen en roepen een toestand van hyperfocus of flow op.
Meer weten?
Dit antwoord is tot stand gekomen met dank aan Pieter Appelhof (Oberon) en Anne Luc van der Vegt (kennismakelaar)
