Krijgen leerlingen in het voorgezet onderwijs beter inzicht in de grammatica van een vreemde taal als ze deze vergelijken met die van het Nederlands?

In het voortgezet onderwijs krijgen leerlingen talen meestal afzonderlijk en zonder vakoverstijgende samenhang aangeboden. Grammaticaregels en -begrippen worden op verschillende momenten, volgens verschillende didactieken en met uiteenlopende terminologie behandeld (Leenders et al., 2025) Leenders, G. P. M., Van Amstel, M. O., De Graaff, R., & Van Koppen, M. (2024). Het didactiseren van bewuste taalvaardigheid: Grammaticale concepten ingebed in hun grammaticale en taalcontrastieve context. Dutch Journal of Applied Linguistics, 13. https://doi.org/10.51751/dujal16273
. Maar leerlingen zouden talen juist in samenhang kunnen leren door gebruik te maken van de talenkennis die zij al hebben opgebouwd (Cenoz & Gorter, 2022; Cenoz, J., & Gorter, D. (2022). Pedagogical translanguaging and its application to language classes. RELC Journal, 53(2), 342-354.
 Günther-Van der Meij et al., 2020) Günther-Van Der Meij, M., Duarte, J., & Nap, L. (2020). Including multiple languages in secondary education: A translanguaging approach. European Journal of Applied Linguistics, 8(1), 73-106. https://doi.org/10.1515/eujal-2019-0027
. Een taalcontrastieve aanpak, waarbij de docent overeenkomsten en verschillen tussen talen expliciet maakt, stimuleert leerlingen om grammaticale kennis uit de ene taal in te zetten als leerbron wanneer ze een andere taal leren.

Expliciete vergelijking van talen kan grammaticaal inzicht vergroten

Bewijs voor de werkzaamheid van zo'n taalcontrastieve aanpak bij grammatica-onderwijs in het voortgezet onderwijs is vooralsnog beperkt. Toch lijkt het erop dat expliciete vergelijking van de grammatica van een vreemde taal met die van de eerste taal, het grammaticale inzicht van leerlingen kan vergroten. Een longitudinale studie onder 4-vwo-leerlingen laat positieve effecten zien van een taalcontrastieve lessenserie. Hierin vergeleken leerlingen drie grammaticale concepten in het Nederlands, Engels en Duits met elkaar. Hun taalbewustzijn nam voor alle talen toe, met aanwijzingen dat het effect ook op langere termijn behouden blijft (Leenders, 2025) Leenders, G. P. M., Van Amstel, M. O., De Graaff, R., & Van Koppen, M. (2024). Het didactiseren van bewuste taalvaardigheid: Grammaticale concepten ingebed in hun grammaticale en taalcontrastieve context. Dutch Journal of Applied Linguistics, 13. https://doi.org/10.51751/dujal16273
. Een longitudinale studie in Italië laat zien dat leerlingen die gedurende vier jaar (eind primair onderwijs t/m onderbouw voortgezet onderwijs) onderwijs kregen waarin taalvergelijking centraal stond, beter in staat waren grammaticale verschillen in vorm en functie in de vreemde taal uit te leggen (Torregrossa & Carbonara, 2025) Torregrossa, J., & Carbonara, V. (2025). Exploring the benefits of translanguaging pedagogies on secondary-school students’ metalinguistic awareness: The role of language learning aptitude and vocabulary knowledge. Language Awareness, 34(4), 862-885. https://doi.org/10.1080/09658416.2025.2608085
. 

De potentie van een taalcontrastieve aanpak

Het merendeel van de bestaande empirische studies is uitgevoerd in het primair of hoger onderwijs (Huang & Chalmers, 2023; Huang, X., & Chalmers, H. (2023). Implementation and effects of pedagogical translanguaging in EFL classrooms: A systematic review. Languages, 8(3), 194. https://doi.org/10.3390/languages8030194
 Prilutskaya, 2021) Prilutskaya, M. (2021). Examining pedagogical translanguaging: A systematic review of the literature. Languages, 6(4), 180. https://doi.org/10.3390/languages6040180
. Toch geven deze onderzoeken naar taalcontrastief grammatica-onderwijs voldoende aanwijzingen voor de potentie van deze aanpak in het voortgezet onderwijs. 

Al vanaf 8/9 jaar oud zijn leerlingen cognitief in staat om gebruik te maken van expliciete leerprocessen. Leerlingen die focussen op de vorm van taal, laten meer vooruitgang in taalbewustzijn zien dan leerlingen die dit niet doen (Tellier & Roehr-Brackin, 2017) Tellier, A., & Roehr-Brackin, K. (2017). Raising children’s metalinguistic awareness to enhance classroom second language learning. In M. D. P. García Mayo (Ed.), Learning foreign languages in primary school: Research insights (pp. 22 - 48). Multilingual Matters.
. Leerlingen die nadenken en redeneren over de overeenkomsten en verschillen in de grammatica van de eerste en de vreemde taal, worden gevoeliger voor de vorm en betekenis van grammatica (Hopp & Thoma, 2021; Hopp, H., Kieseier, T., Jakisch, J., Sturm, S., & Thoma, D. (2021). Do minority-language and majority-language students benefit from pedagogical translanguaging in early foreign language development? Multilingua, 40(6), 815-837. https://doi.org/10.1515/multi-2020-0164
 Leonet et al., 2020) Leonet, O., Cenoz, J., & Gorter, D. (2020). Developing morphological awareness across languages: Translanguaging pedagogies in third language acquisition. Language Awareness, 29(1), 41-59. https://doi.org/10.1080/09658416.2019.1688338
. Daarbij worden zowel moedertaalsprekers als tweedetaalleerders beter in receptieve grammaticale vaardigheden als zij taalonderwijs met een taalcontrastieve aanpak hebben gehad (Hopp & Thoma, 2021; Hopp, H., & Thoma, D. (2021). Effects of plurilingual teaching on grammatical development in early foreign‐language learning. The Modern Language Journal, 105(2), 464-483. https://doi.org/10.1111/modl.12709
 Hopp et al., 2021) Hopp, H., Kieseier, T., Jakisch, J., Sturm, S., & Thoma, D. (2021). Do minority-language and majority-language students benefit from pedagogical translanguaging in early foreign language development? Multilingua, 40(6), 815-837. https://doi.org/10.1515/multi-2020-0164
. 
Ook studenten die expliciete uitleg krijgen over de relatie tussen de eerste en tweede taal zijn zich na afloop van de interventie bewust van de samenhang tussen grammaticale vorm en betekenis in beide talen, laat experimenteel onderzoek zien (McManus & Marsden, 2017; McManus, K., & Marsden, E. (2017). L1 explicit instruction can improve L2 online and offline performance. Studies in Second Language Acquisition, 39(3), 459-492. https://doi.org/10.1017/S027226311600022X
 McManus, 2019) McManus, K. (2019). Awareness of L1 form-meaning mappings can reduce crosslinguistic effects in L2 grammatical learning. Language Awareness 28(2), 114-138. https://doi.org/10.1080/09658416.2019.1620756
. Ze kunnen grammaticale regels nauwkeuriger en sneller verwerken wanneer de overeenkomsten en verschillen tussen talen expliciet zijn gemaakt en ze er vervolgens mee oefenen.

Effect van taalvergelijking verschilt per grammatica-onderdeel

Taalvergelijking lijkt vooral meerwaarde te hebben wanneer de grammaticaregel in beide talen verschillend is of als een grammaticale oefening complex is. Zo ontwikkelden Duitse leerlingen die een taalcontrastieve uitleg kregen van de Engelse grammaticaregel bij wh-vraagwoorden (why, what, when) een aantoonbaar beter begrip dan leerlingen die uitsluitend Engelstalige uitleg van de regel kregen (Hopp & Thoma, 2021; Hopp, H., & Thoma, D. (2021). Effects of plurilingual teaching on grammatical development in early foreign‐language learning. The Modern Language Journal, 105(2), 464-483. https://doi.org/10.1111/modl.12709
 Hopp et al., 2021) Hopp, H., Kieseier, T., Jakisch, J., Sturm, S., & Thoma, D. (2021). Do minority-language and majority-language students benefit from pedagogical translanguaging in early foreign language development? Multilingua, 40(6), 815-837. https://doi.org/10.1515/multi-2020-0164
. Er was in diezelfde studie geen voordeel voor leerlingen die onderwijs kregen via een taalcontrastieve aanpak als de grammaticaregel in beide talen vergelijkbaar was, zoals bij de passieve vorm. Spaans onderzoek laat zien dat een taalcontrastieve aanpak leidt tot een groter morfologisch bewustzijn dan instructie waarbij geen link wordt gelegd met andere talen (Leonet et al., 2020) Leonet, O., Cenoz, J., & Gorter, D. (2020). Developing morphological awareness across languages: Translanguaging pedagogies in third language acquisition. Language Awareness, 29(1), 41-59. https://doi.org/10.1080/09658416.2019.1688338
. Dit voordeel was vooral zichtbaar bij complexere grammaticale taken. Denk aan woorden vormen met voorvoegsels en achtervoegsels, zoals happy - unhappy - happiness.

Begeleiding door docent essentieel

Om taalvergelijking effectief in te zetten, is begeleiding door de docent essentieel. Door verschillen tussen talen te bespreken, kan de docent leerlingen helpen om de nieuwe informatie te verbinden met de kennis die ze al hebben (Günther-Van der Meij et al., 2020; Günther-Van Der Meij, M., Duarte, J., & Nap, L. (2020). Including multiple languages in secondary education: A translanguaging approach. European Journal of Applied Linguistics, 8(1), 73-106. https://doi.org/10.1515/eujal-2019-0027
 Leenders, 2025) Leenders, G. P. M. (2025). Bewuste taalvaardigheid ontleed: Onderzoek naar contextrijk, taalcontrastief en procesgericht grammaticaonderwijs in de vakken Nederlands, Engels en Duits [Proefschrift]. Universiteit Utrecht. https://doi.org/10.33540/2863
. Leerlingen die meerdere talen kennen of leren, zetten die taalkennis namelijk niet vanzelf in wanneer ze een nieuwe taal leren (Bell et al., 2020; Bell, P., Fortier, V., & Gauvin, I. (2020). Using L1 knowledge about language during L2 error correction: Do students make cross-linguistic connections? Language Awareness, 29(2), 95-113. https://doi.org/10.1080/09658416.2020.1729783
 Cenoz & Santos, 2020) Cenoz, J., & Santos, A. (2020). Implementing pedagogical translanguaging in trilingual schools. System, 92, 102273. https://doi.org/10.1016/j.system.2020.102273
. Zo blijken Franstalige leerlingen in de bovenbouw van het primair onderwijs niet of nauwelijks te verwijzen naar de invloed van de eerste taal wanneer ze grammaticale fouten moeten uitleggen als ze Engels leren (Ammar et al., 2010; Ammar, A., Lightbown, P. M., & Spada, N. (2010). Awareness of L1/L2 differences: Does it matter? Language Awareness, 19(2), 129-146. https://doi.org/10.1080/09658411003746612
 Lightbown & Spada, 2000) Lightbown, P. M., & Spada, N. (2000). Do they know what they’re doing? L2 learners’ Awareness of L1 influence. Language Awareness, 9(4), 198-217. https://doi.org/10.1080/09658410008667146
. Als talen van elkaar verschillen en leerlingen zich daar niet bewust van zijn, kunnen ze een negatieve transfer maken. Dan passen ze onbewust regels uit de eerste taal onjuist toe op de nieuwe taal. Denk bijvoorbeeld aan de Nederlandse woordvolgorde in een Engelse zin: she eats often an apple. De verschillen expliciet maken, kan dit voorkomen (Ammar et al., 2010; Ammar, A., Lightbown, P. M., & Spada, N. (2010). Awareness of L1/L2 differences: Does it matter? Language Awareness, 19(2), 129-146. https://doi.org/10.1080/09658411003746612
 Bardovi-Harlig & Sprouse, 2024) Bardovi-Harlig, K. & Sprouse, R. A. (2024). Negative versus positive transfer. In J. I. Liontas & M. DelliCarpini (Reds.), The TESOL Encyclopedia of English Language Teaching (pp. 1-6). (Wiley-Blackwell. https://doi.org/10.1002/9781118784235.eelt0084.pub2
. 

Meer weten? 

Günther-Van der Meij, M., Duarte, J., & Coret-Bergstra, M. (2020). Meertalig voorgezet onderwijs voor iedereen. Levende Talen Magazine, 107(6), 16-20. https://lt-tijdschriften.nl/ojs/index.php/ltm/article/view/2081

Voor meer informatie over het didactiseren van bewuste taalvaardigheid in het grammaticaonderwijs: Leenders, G. (2025). Contextrijk, taalvergelijkend en procesgericht grammaticaonderwijs: Let’s CLAP! Levende Talen Magazine, 112(7), 36-41.https://lt-tijdschriften.nl/ojs/index.php/ltm/article/view/2503 

Kennismakelaar: Ellen van den Broek 

Referentie: Kennisrotonde. (2026). Krijgen vo-leerlingen beter inzicht in de grammatica van een vreemde taal als ze die vergelijken met die van het Nederlands? (KR. 3075)