Dit antwoord is geschreven voor 2020. Benieuwd naar de nieuwste inzichten? Stel de vraag opnieuw via Stel je vraag.
Een flexibel rooster betekent dat leerlingen een deel van hun onderwijstijd zelf mogen invullen. Leerlingen bepalen aan welk onderwerp of vak zij willen werken. Een van de redenen om het rooster te flexibiliseren is dat de school recht wil doen aan de persoonlijke interesses van leerlingen.
Dit vraagt om de introductie van individuele lesroosters. Over de effecten van dergelijke roosters op de motivatie van leerlingen is weinig bekend. Wel is iets te zeggen over mechanismes die kunnen leiden tot een positief effect: het bieden van keuzemogelijkheden en leeromgevingen die zelfregulerend leren bevorderen en mogelijk maken.
Mechanismen voor positieve effecten op motivatie
Als leerlingen zelf keuzes kunnen maken op school, is dat bevorderlijk voor hun intrinsieke motivatie (motivatie vanuit de persoon zelf). Dat geldt zowel voor het kiezen van een taak waaraan ze willen werken als voor een bepaald aspect van een taak. Voor het positieve effect bleek het niet nodig dat leerlingen hun eigen leerdoelen of rooster bepalen.
Een leeromgeving die uitgaat van zelfregulerend leren door leerlingen gaat nog een stapje verder dan het bieden van keuzes. In zo’n leeromgeving wordt van leerlingen verwacht dat zij eigen leerdoelen vaststellen. Vervolgens moeten ze het leerproces opstarten, bewaken en bijsturen, controleren en evalueren. Wanneer leerlingen binnen zo’n leeromgeving zelf leerdoelen mogen vaststellen – en daarmee verantwoordelijk worden gehouden voor hun eigen leerproces – kan dit bijdragen aan hun intrinsieke motivatie.
Vaardigheden van de leerling en gedrag van de leraar
Voor een verantwoorde inzet van leeromgevingen die uitgaan van zelfregulerend leren van leerlingen geldt een aantal voorwaarden, op leerling- en op leraarniveau. Voor de duidelijkheid, het gaat hier niet om voorwaarden voor het vergroten van de motivatie, maar voor het verbeteren van leerprestaties.
Leerlingen zijn niet zonder meer in staat tot zelfregulerend leren. Dat hangt af van hun kennis, ervaring, leeftijd en rijping. Vaak vinden leerlingen het moeilijk om hun eigen prestaties accuraat in te schatten. Daarnaast hebben ze de neiging om voor makkelijke taken te kiezen. Om te voorkomen dat leeromgevingen die een beroep doen op zelfregulerend leren, een averechts effect hebben op de leerprestaties, is het noodzakelijk dat de leraar de leerlingen ondersteunt bij de ontwikkeling van cognitieve en meta-cognitieve leerstrategieën.
De leraar geeft instructie in het gebruik van leerstrategieën, bijvoorbeeld door hints te geven, voor te doen en hardop denken te stimuleren. Goede leraren geven leerlingen feedback op hun leerproces, met nadruk op het stimuleren van gewenst gedrag. Daarmee bevordert de leraar het zelfvertrouwen en de zelfstandigheid van leerlingen veel effectiever dan met feedback op het resultaat. Ten slotte zorgt de leraar voor een geleidelijke overgang van externe sturing, via gedeelde sturing (door leraar en leerling samen), naar interne sturing.
Dit antwoord is tot stand gekomen met dank aan Jantien Schaveling en Hilde Bekkers (antwoordspecialisten), en Anne Luc van der Vegt (kennismakelaar Kennisrotonde).
