Meisje met pen

Handschriftvaardigheden en schrijven

Dit overzicht bevat een samenvatting van Kennisrotonde-antwoorden over handschriftvaardigheden en schrijven. Een gedetailleerdere weergave van de kennis is te vinden in de onderliggende antwoorden.

Als leerlingen in groep 3 komen, leren ze schrijven. Dat betekent over het algemeen dat ze met een potlood of een pen eerst letters en later woorden gaan vormen op papier. Gaandeweg raakt het handschrift steeds meer geautomatiseerd, waardoor het schrijven sneller en gemakkelijker gaat. Automatisering van het handschrift zorgt er daarbij voor dat er in het werkgeheugen ruimte ontstaat om bijvoorbeeld gedachten te formuleren voor een tekst. Groei of leeftijd is dus een factor die er in de schrijfontwikkeling toe doet.

Kinderen in klas illustratie

Waarom handschriftvaardigheid aanleren?

Leren schrijven op papier is ten eerste belangrijk voor de ontwikkeling van de motoriek, met name voor de hand-oogcoördinatie en fijn-motorische vaardigheden. Daarbij ontwikkelen kinderen unieke motorprogramma’s in de hersenen voor elke letter van het alfabet. Ten tweede is leren schrijven gerelateerd aan kennis van het alfabet. Hoewel handschrift en kennis van het alfabet zich los van elkaar ontwikkelen, ondersteunen ze samen het latere schrijven en lezen.

Handschriftinstructie, waarmee wordt bedoeld tijd investeren in het leren schrijven, is effectief. Het kan leiden tot meer vooruitgang in handschriftvaardigheid, tot een grotere vooruitgang in letterkennis en tot hogere kwaliteit (opbouw en inhoud) van geschreven tekst. Er is daarbij geen relatie aangetoond in keuze van schrijfmateriaal (pen potlood, krijt, et cetera) en handschrijfkwaliteit.


Blokschrift versus verbonden schrift

Bij het leren schrijven kan worden gekozen voor blokschrift of verbonden schrift. Beide hebben voordelen. Blokschrift lijkt een positieve invloed te hebben op letterkennis, letterherkenning en technische leesvaardigheid. Mogelijk omdat blokletters sterk lijken op typografische letters. Verbonden schrift lijkt een positieve invloed te hebben op spelling, zinsbouw en stellen. Dat komt mogelijk door verankering van woordbeelden in het geheugen, omdat letters in woorden aan elkaar worden geschreven.

Leerlingen die meerdere lettervarianten leren schrijven lijken meer inzicht te krijgen in de kenmerkende eigenschappen van letters, en ze leren daarnaast om verschillende varianten van een letter als dezelfde letter te herkennen.


Relatie met academische vaardigheden

Door met de hand te schrijven worden de fijne motorische vaardigheden getraind. Deze blijken positief samen te hangen met verschillende academische vaardigheden, zoals lees- en rekenvaardigheid. Verder is er een relatie aangetoond tussen handschriftvaardigheid en de vaardigheid in spelling en stellen.

Er is geen oorzakelijk verband tussen leesproblemen en handschriftproblemen. Wat we wel weten is dat leerlingen met een betere handschriftkwaliteit of sneller schrijftempo scoren gemiddeld wel hoger op spelling, zinsconstructie en tekstopbouw. Een verklaring die vaak genoemd wordt, is dat leerlingen met minder goede handschriftvaardigheden meer aandacht nodig hebben voor het motorische schijfproces, waardoor er minder aandacht (of, preciezer gezegd, werkgeheugencapaciteit) overblijft voor andere aspecten van de geschreven tekst.


Schrijven met pen op papier versus schrijven en typen op een device

Zeer recent is het mogelijk het handschrift te ontwikkelen op een device. Er wordt dan met een pencil of crayon geschreven op een beeldscherm. Het gladdere oppervlak van het beeldscherm (in vergelijking met papier)  blijkt weliswaar te leiden tot een hogere schrijfsnelheid, maar ook tot grotere letters en een lagere handschriftkwaliteit met name bij jonge schrijvers. Op basis van het beschikbare onderzoek eind 2018 lijkt het nog niet raadzaam om tablets te gebruiken bij aanvang van het leren schrijven. Leren schrijven met potlood/pen op papier verdient dus de voorkeur.

Hoewel het leren schrijven met pen en papier aanvankelijk veel inspanning vergt, wordt dit naarmate leerlingen ouder worden minder. Dan zullen ze vaak langere en kwalitatief betere teksten schrijven, omdat het fysieke schrijven minder inspanning kost en er meer geheugencapaciteit voor het cognitieve schrijfproces beschikbaar komt. De geleidelijke overgang naar schrijven op de computer (typen) is aan te raden vanaf 10 jaar. Typen op een device vergt geen schrijfbewegingen en is daardoor minder complex en minder belastend voor het geheugen. Over het algemeen zijn teksten die leerlingen op de computer hebben geschreven (getypt) daarom van hogere kwaliteit qua opbouw en focus. Ten slotte kan ook voor leerlingen met zwakke handschriftvaardigheden de computer een goed hulpmiddel zijn bij het schrijven van teksten.