Een jaar overslaan of overdoen

Een jaar overslaan of overdoen

Dit overzicht bevat een samenvatting van Kennisrotonde-antwoorden over zittenblijven of overgaan. Een gedetailleerdere weergave van de kennis is te vinden in de onderliggende antwoorden.

Om leerlingen te helpen als ze (te ver) onder het gemiddelde scoren, kunnen scholen besluiten hen een klas over te laten doen. Als leerlingen sneller door de leerstof heen gaan, kunnen scholen hen een klas laten overslaan. Maar welk effect heeft zittenblijven of versnellen op de leerprestaties en de sociaal-emotionele ontwikkeling van kinderen?


Leerstof

Veel Nederlandse scholen voor basis- en voortgezet onderwijs hanteren het leerstofjaarklassensysteem. Dat systeem kenmerkt zich door een combinatie van een hoeveelheid leerstof die in een schooljaar wordt aangeboden, leerlingen die binnen dat schooljaar de leerstof leren beheersen en die als groep vervolgens doorstromen naar een volgende klas. Daar herhaalt dit proces zich met een nieuwe hoeveelheid leerstof (voortbouwend op de vorige).

Deze hoeveelheid leerstof is afgestemd op de gemiddelde leerling. Voor leerlingen die niet al te veel afwijken van het gemiddelde hebben de school en de leraar verschillende mogelijkheden tot differentiatie (van bijv. remedial teaching tot mavoplus-klassen). Voor leerlingen die naar het oordeel van de leraar of de school te sterk afwijken van het gemiddelde zijn er twee ‘maatwerk’-varianten: een jaar overdoen (zittenblijven/doubleren) of een jaar overslaan (versnellen).

De (impliciete) gedachte hierachter is dat met een jaar overdoen of een jaar overslaan de betreffende leerling in een groep terechtkomt waar ze dichterbij het gemiddelde zitten en waarmee ze vervolgens de opeenvolgende leerjaren zullen doorlopen.


Onderzoek naar de effecten

Onderzoek naar de effecten van zittenblijven en versnellen in basis- en voortgezet onderwijs laat samengevat de volgende resultaten zien.

Effect van  op  Leerprestaties Sociaal emotionele ontwikkeling
PO zittenblijven (of verlengde kleuterbouw) Geen positief/geen negatief effect Negatief effect
PO versnellen Positief effect Geen positief/geen negatief effect
VO zittenblijven Negatief effect Onbekend

 


Primair onderwijs

In het primair onderwijs wordt in het algemeen geen positief effect gevonden van zittenblijven op de leerprestaties, ook niet op langere termijn. Zittenblijven in het basisonderwijs betreft overigens vooral de leerlingen die een verlengde kleuterbouw doorlopen.

Onderzoek naar de sociaal-emotionele ontwikkeling van kinderen laat zowel positieve als negatieve gevolgen van zittenblijven zien, waarbij de gevonden positieve gevolgen op korte termijn, op langere termijn weer zijn verdwenen (vandaar dat in bovenstaand overzicht alleen de negatieve gevolgen zijn gepresenteerd).

In het primair onderwijs lijkt daarentegen het versnellen van (hoog)begaafde leerlingen een positief effect te hebben op de cognitieve ontwikkeling van kinderen. Op de korte termijn heeft versneld doorstromen naar groep 3 weliswaar gemiddeld genomen een negatief effect maar later in de schoolloopbaan (in groep 6 en 8) verdwijnt dit verschil. Leerlingen die versneld doorstromen, behalen op langere termijn gemiddeld genomen dezelfde toetsscores voor rekenen en taal als qua aanvangsniveau vergelijkbare leerlingen die de verlengde kleuterbouw hebben doorlopen.

Voor de vaak veronderstelde negatieve effecten van versnellen op de sociaal-emotionele ontwikkeling van kinderen wordt geen bewijs gevonden: zowel op de korte als lange termijn leidt dit niet tot significant negatieve gevolgen.


Voortgezet onderwijs

In het voortgezet onderwijs blijkt dat zittenblijven een overwegend negatief effect heeft op schoolprestaties. Op de langere termijn blijken zittenblijvers vaker van school te wisselen en vaker zonder diploma uit te stromen. Er zijn geen onderzoeksuitkomsten gevonden over succes in het vervolgonderwijs van zittenblijvers. Wel blijkt uit een beperkt aantal studies dat zittenblijvers op de arbeidsmarkt ongeveer evenveel verdienen of een even hoge uitkering krijgen als niet zittenblijvers.

Versnellen komt in het voortgezet onderwijs niet of nauwelijks voor. Dan wordt eerder gekozen voor overstap naar andere schoolsoort (bijvoorbeeld van havo naar vwo). Daarnaar is dus ook geen onderzoek gedaan. Evenmin is er onderzoek beschikbaar naar effecten van zittenblijven op sociaal emotionele ontwikkeling in het voortgezet onderwijs.


Dit overzicht is gebaseerd op onderstaande Kennisrotonde-antwoorden: